Bord Vondelpark
“Sobibor begon in het Vondelpark. Met een bordje: ‘Voor Joden verboden’.”

In 1940 moesten de Joden zich verplicht registreren als Joods. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden Amsterdammers van Joodse komaf systematisch gediscrimineerd, daarna vervolgd en tenslotte vermoord in concentratiekampen. Het begon met bordjes “voor Joden verboden” bij parken, bioscopen en zwembaden. En eindigde in kampen als Sobibor en Auschwitz. Wat begon met een registratie en andere anti-joodse maatregelen in 1940, eindigde met de dood van meer dan 100.000 landgenoten in vernietigingskampen.

De Duitse bezetter handelde niet alleen: zij kreeg kreeg hulp van Nederlandse collaborateurs. Sommige mensen hielpen -vaak met gevaar voor eigen leven- de Joden en andere onderdrukten. De Februaristaking in 1941 was een grootschalige verzetsactie in Nederland tegen de Duitse bezetter en tegen de anti-joodse maatregelen. Het bleef het enige massale en openlijke protest tegen de Jodenvervolging in bezet Europa. En wat deed de rest van Nederland?

Het onrecht tegen de Joden was verbijsterend. En toch gebeurde het. Dit typeerde politiek denker Hannah Arendt met de beroemde zinsnede “de banaliteit van het kwaad”. Maar hoe begint zoiets? En waarom bleef de gewetensvraag bij de rest van de Amsterdammers onbeantwoord toen Feitsma de Joodse Amsterdammers verbood om een ommetje in hun Vondelpark te maken? Elke dag ervoeren de Joden in de Tweede Wereldoorlog onrecht. Nog steeds ervaren elke dag mensen onrecht, ondanks het geweten, ondanks het verleden, ondanks de grondwet die het verbiedt.

Onrecht, discriminatie en intolerantie begint met woorden en kleine daden. Onrecht, discriminatie en intolerantie zijn als sluipmoordenaars. Zij zetten de toon, normaliseren haat en maken, uiteindelijk, het onvoorstelbare mogelijk. Het onrecht in de wereld, toen en nu, begint op onze eigen stoep, op schoolplein of in het park. Net zoals Sobibor begon in het Vondelpark.

'Wat doe jij, nu je land wordt getrapt en geknecht, Nu het bloedt uit ontelbare wonden. Wat doe jij, nu je volk wordt ontmand en ontrecht, Door de zwarte en feldgraue honden?’
— Gerrit van Veen

De titel van het bord “Wat doe jij” verwijst naar de dichtregels van Nederlandse verzetstrijder Gerrit van Veen: ‘Wat doe jij, nu je land wordt getrapt en geknecht, Nu het bloedt uit ontelbare wonden. Wat doe jij, nu je volk wordt ontmand en ontrecht, Door de zwarte en feldgraue honden?’

Het bord kwam tot stand naar aanleiding van de speech van Koning Willem-Alexander tijdens de Dodenherdenking op 4 mei 2020, toen hij zei “Sobibor begon in het Vondelpark. Met een bordje: ‘Voor Joden verboden’.” Hierna ontstond een initiatief om dit gedenkbord te realiseren.

Dit bord heeft als doel dat men tijdens een rondje wandelen in het Vondelpark, kan nadenken over wat je gedaan zou hebben toentertijd in 1940-1945. En wat jij nu doet, als je ergens racisme, discriminatie of intolerantie bespeurd.

Dit bord is een initiatief van Niels van Deuren in samenwerking met Bianca Stigter, Micha Bruinvels, Amsterdams 4 en 5 mei comité, gemeente Amsterdam afdeling Kunst & Cultuur (Dahlia Soliman, Sabina Dirks), gemeente Amsterdam Openbare Ruimte (Quirijn Verhoog), Gemeente Amsterdam Stadsdeel Zuid (Rashna Kadier).