Empathie voor gevorderden

“Er is genoeg empathie in de wereld. De vraag is voor wie.” Op 6 oktober staat de Iraans-Nederlandse fotograaf en filmmaker Tina Farifteh op het podium tijdens de opening van Refresh Amsterdam #2 War & Conflict in het Amsterdam Museum. Ze refereert in haar omineuze toespraak onder meer aan “de apartheid in Palestina”, en geeft – niet wetende wat zich de dag erna zou ontvouwen – haar toeschouwers een lesje empathie voor gevorderden. 

“Empathie is niet gelijk verdeeld. De donkerste bladzijden uit onze geschiedenis zijn niet geschreven door mensen zonder empathie. Maar door normale mensen met een gemiddeld niveau van empathie, die besloten om het uit te schakelen. Voor sommige mensen. Ja, dat kunnen we. Want empathie is een potentieel. Het is als kraanwater, we kunnen het aan- en uitzetten afhankelijk van de situatie. Afhankelijk van hoe we de ander ‘zien’.”

Een dichtgedraaide kraan
Een dag na Tina’s speech zou Hamas in Israël 1200 burgers op afgrijselijke wijze afmaken en reageert Israël met meedogenloze bombardementen op Gaza, waarbij inmiddels meer dan 11.100  burgers zijn omgebracht.  Voor 2,2 miljoen Palestijnen in Gaza werd de elektriciteit afgesloten en ging de waterkraan dicht. Met alle gruwelijke gevolgen van dien. Nog steeds is het geweld niet gestopt.

Het lijkt erop dat de recente geweldsuitbarstingen de pijn en bewustwording van de bezetting van Palestina, die inmiddels meer dan 75 jaar duurt, tot uiting brengt. Farifteh: “Zo veel emoties, woede, machteloosheid en onrecht. Het doet veel met ons. Al die beelden. We willen schreeuwen, we willen dat het stopt. Maar horen we elkaar nog wel? Is er plek voor een zachtere stem? Misschien vergeten we in onze wanhopige pogingen om de genocide dáár te stoppen, hier naar elkaar te luisteren.”

Het dwong Farifteh nu tot de installatie ik en jij, die van 16-19 november bij de kunstbeurs Unfair in de Gashouder te zien is. Met ik en jij onderzoekt ze een cruciale vraag die opkomt in conflictsituaties: is er een manier om elkaar te blijven horen te midden van lijden, ontmenselijking, onderdrukking, verdriet en verhitte emoties? In vol besef van de kwetsbaarheid en het geweld van dit moment, gaat ze op zoek naar een ander soort dialoog, een andere stem dan ‘wij versus zij’.

Huilen in de hoorn
Farifteh vond een vintage Oost-Duitse telefooncel en installeerde een telefoon uit de jaren vijftig in de cel om stil te staan bij het gesprek hier. Nu nodigt ze een ieder uit de hoorn op te pakken en antwoord te geven op twee ogenschijnlijk simpele vragen: Hoe gaat het met je? Welk effect heeft de horror op jou? Farifteh, in haar instructie voor deelnemers: “Je kunt praten, fluisteren, schreeuwen, huilen, bidden of zwijgen. Je kunt herinneren. Of hopen. Vragen stellen. Je hardop afvragen. Je kunt het mij vertellen, of iemand anders aanspreken. Of in de leegte spreken.” 

Bezoekers kunnen in de telefooncel stappen om hun gevoelens anoniem te delen, terwijl omstanders via een koptelefoon in willekeurige volgorde verhalen horen van de mensen die de moed hebben gehad hun gevoelens in de hoorn uit te spreken. 

Een gouden greep, zo lijkt tijdens vooropnamen in de OBA, want hoe verschillend mensen ook (denken te) zijn, ze lijken opvallend veel op elkaar. Bij het horen van hun zielenroerselen vallen de gelijkenissen op – al ervaren ze de horror vanuit totaal verschillende perspectieven. Zoals de Irakees-Nederlandse vrouw die als vluchteling naar Nederland kwam en zich sinds kort onveilig voelt over haar plek in de samenleving omdat ze zich uitspreekt voor Palestina. Of de Joodse vrouw die dezelfde angst voelt en denkt dat er geen plek meer is voor Joden in Nederland. 

Hoe gaat het met je?
De zoektocht naar een gedeelde menselijkheid is een belangrijke drijfveer voor de kunstenaar die grote indruk maakte met haar eindexamenproject The Flood over hoe watermetaforen gebruikt worden om vluchtelingen te dehumaniseren, en met haar documentaire Kitten of Vluchteling die te zien is op 2Doc. Ook in haar persoonlijk leven brengt ze haar passie in de praktijk, getuige een e-mail die ze kort geleden stuurde aan een Israëlische vriendin. Ze vroeg haar simpelweg hoe het met haar ging. Ze bleek de eerste. Iedereen vroeg zich af waarom de Israëlische de bombardementen tegen Palestijnen niet had afgekeurd, maar niemand vroeg hoe het met haar ging. “Ze was in rouw, had vijf vrienden kwijtgeraakt en niemand die het zag. In ons zeker weten, en ik weet en blijf vinden dat ik gelijk heb als ik zeg dat het geweld NU moet stoppen, vergeten we dat er pijn is bij iedereen.”

Zoals de dichter Rumi volgens Farifteh zo mooi verwoordde: ‘Misschien zoek je in de takken wat alleen verschijnt in de wortels’. Farifteh vreest dat we in de takken blijven hangen en daardoor de mechanismen niet zien die ten grondslag liggen aan oorlog, verderf en ontmenselijking. “Dat verhaal van die veertig onthoofde baby’s is onwaar gebleken, maar de emotionele respons erop en de politieke gevolgen ervan kun je niet meer terugdraaien. Wat is er met ons aan de hand dat we dit laten gebeuren? Waarom laten we ons uit elkaar spelen door regeringen die allen belang hebben bij deze conflicten?”

“De oorlog gaat over ons.”
Als je herdenken beschouwt als iets statisch, als iets van het verleden, vraag je om absurde situaties. “Dan krijg je dat de koning excuses aanbiedt voor het slavernijverleden, maar dat er nog steeds gemeenten zijn waar zwarte piet kan bestaan. Dan denk ik: huh!! Wat?” 

Bij herdenken zou het zoeken naar een gedeelde menselijkheid centraal moeten staan, en het onderzoeken van de mechanismen die het in de weg staan. “Nadenken over hoe we de lessen uit het verleden kunnen toepassen op de wereld van nu. Dat is volgens mij de kern van herdenken”, aldus Farifteh. Met ik en jij wil ze iedereen uitnodigen en betrekken: “Bezoekers komen natuurlijk naar Unfair om een dagje kunst te kijken en te kopen. Met de installatie zeg ik dat ze hier iets mee moeten. Dat de oorlog niet over anderen gaat, maar over ons.” 

Bezoek tussen 16-19 november de installatie ik en jij bij kunstbeurs Unfair in de Gashouder
Lees hier de toespraak die Tina Farifteh hield bij Refresh Amsterdam op 6 oktober.
Lees hier de projectbeschrijving en de instructie voor actieve deelnemers aan ik en jij.
Bekijk op 2Doc de documentaire Kitten of Vluchteling.